سرزمین هنر

هنرهای تجسمی ایران

هنر نقاشی ایران
از اوایل تا دوران صفویه

کمال الدین بهزاد از مکتب هرات
«خمسه نظامی» تاریخچه هنر نقاشی در ایران به عصر غار می رسد. در غارهای استان لرستان تصاویر نقاشی شده از حیوانات و صحنه های شکار کشف شده است. نقاشی های کشف شده توسط دبلیو سمنر بر روی دیوار ساختمان ها در ارتفاعات ملیان فارس متعلق به 5000 سال پیش است. نقاشی های کشف شده بر روی ظروف سفالی در لرستان، سیلک و سایر محوطه های باستانی نشان می دهد که هنرمندان این منطقه با هنر نقاشی آشنا بوده اند.

از دوران اشکانیان، نقاشی های دیواری کمی که بیشتر آنها در قسمت های شمالی رود فرات کشف شده اند، کشف شده است. یکی از این تابلوها نمایش صحنه شکار است. جایگاه سواران و حیوانات و سبک در این اثر ما را به یاد مینیاتورهای ایرانی می اندازد. اما در نقاشی‌های دوران هخامنشیان، نقاش‌کاری مورد پسند هنرمندان بود. تناسب و زیبایی رنگ های این دوران، قابل توجه است. رنگ ها بی سایه هستند و لحن یکسانی دارند. در برخی موارد، راه راه های سیاه رنگ سطوح رنگارنگ را محدود می کرد.

مانی، نقاش ایرانی که در حدود قرن سوم می زیست، نقاش ماهر و متخصصی بود. تصور می شد نقاشی های او بخشی از معجزات او باشد. نقاشی‌های تورفان که در صحرای گال، منطقه‌ای واقع در استان ترکستان در چین کشف شد، مربوط به سال‌های 840 تا 860 میلادی است. این نقاشی های دیواری صحنه ها و پرتره های ایرانی را به نمایش می گذارد. تصوراتی از شاخه های درخت نیز در این نقاشی ها وجود دارد.

کهن‌ترین نقاشی‌های دوره‌ای اسلامی، ترسناک هستند و در نیمه اول قرن سیزدهم خلق شده‌اند. مینیاتورهای ایرانی (نقشه های ظریف و کوچک) پس از سقوط بغداد (1285 م) به فیف رسید. از آغاز قرن چهاردهم، کتاب‌های دست‌نوشته با صحنه‌های میدان‌های جنگ، جشن‌ها و شکار آراسته شدند. چین، شاید از قرن هفتم به بعد، به عنوان یک مرکز هنری، مهمترین مشوق هنر نقاشی در ایران بوده است. از آن زمان، رابطه ای بین نقاشان چینی بودایی و هنرمندان ایرانی برقرار شد. از منظر تاریخی، مهم‌ترین تحول در هنر ایران، پذیرش طرح‌ها و رنگ‌آمیزی‌های چینی بوده است که با تصور خاص هنرمندان ایرانی درآمیخته است. زیبایی و مهارت بیش از حد نقاشی های ایرانی برای توصیف است.

مدرسه شیراز
«خمسه نظامی» در قرون اول پس از ظهور اسلام، هنرمندان ایرانی به تزیین کتاب پرداختند. مقدمه و حواشی کتابها مزین بود. این طرح ها همراه با اصول و قواعد دقیقی که به «هنر تذهیب» معروف است، به قرن های بعد منتقل شد. هنر تذهیب و کتاب پرستی در عصر سلجوقی، مغول و تیموریان مسیر پیشرفت را طی کرد.

نقاشی های آغاز دوره اسلامی شهرت متعلق به مکتب بغداد را داشت. مینیاتورهای مکتب بغداد، سبک و روش نقاشی‌های معمول دوران جاهلیت را به کلی از دست داده است. این تابلوهای بدوی و بدیع استرس هنری لازم را ندارند. مینیاتورهای مکتب بغداد تناسبی ندارند. پرتره ها نژاد سامی را نشان می دهند و از رنگ های روشن استفاده شده است.

هنرمندان مکتب بغداد، پس از سالها رکود، مشتاق خلق و نوآوری بودند. دیدگاه خاص این مکتب در ترسیم حیوانات و تصویرسازی داستان است. گرچه مکتب بغداد با توجه به هنر پیش از اسلام تا حدودی سطحی و ابتدایی است، اما هنر مینیاتور ایرانی در همان دوره در هر منطقه ای که اسلام در آن تبلیغ می شد، رواج داشت: خاور دور، آفریقا و ... اروپا

از کتاب های مصور به سبک بغدادی می توان «کلیله و دمنه» را نام برد. تصاویر بزرگتر از حد معمول نقاشی می شوند و متناسب نیستند. تنها رنگ های کمی در این نقاشی ها استفاده شده است. بیشتر کتاب‌های دست‌نویس قرن سیزدهم با تصاویر حیوانات، سبزیجات و تصاویری از افسانه‌ها و داستان‌ها غنی شده‌اند.

دو کتاب مصور ارزشمند از دوران سلطنت بایسونگور باقی مانده است. یکی کلیله و دمنه بودن و دیگری شاهنامه بایسنگر (حماسه شاهان). در نگاره های شاهنامه که در سال 1444 میلادی در شیراز کشیده شده، نمونه های جالبی از هنر مینیاتور ایرانی به چشم می خورد. یکی از این نگاره ها نمایانگر صحنه زیبایی از دربار ایرانی است که به سبک چینی نقاشی شده است. کاشی های سفید و آبی و فرش های ایرانی به اشکال هندسی کشیده شده اند.

در یکی از نسخه های خطی کتاب «خمسه نظامی»، 13 مینیاتور عالی وجود دارد که توسط میراک، نقاش و خوشنویس معروف، کشیده شده است. روح حساس و هنرمندانه نقاشی های بغداد در نگاره های جلد دیگری در میان آثار خمسه نظامی نمایان است. این اثر گرانبها در «موزه بریتانیا» نگهداری می شود. یکی از پر جنب و جوش ترین نقاشی های این کتاب، ساخت کاخ جوزاناق را نشان می دهد. در این نقاشی استادان و معماران مشغول ساختن کاخ هستند. این مینیاتور در سال 1494 در هرات نقاشی شده است.

بهزاد، بزرگترین نقاش مکتب هرات، هنر ظریف مینیاتور را گسترش داد. او الگوهای جدیدی برای حقایق طبیعی و پرتره نویس ابداع کرد که قبل از زمان او وجود نداشت. یکی از شاهکارهای هنر نقاشی ایران، کتاب مصور شاهنامه است که در کتابخانه کاخ گلستان تهران نگهداری می شود. این شاهنامه نیز در زمان بایسنگور، شاهزاده تیموریان، به تصویر کشیده شده و متعلق به مکتب هرات است. نقاشی های این کتاب از نظر رنگ آمیزی و تناسب اجزای موجود در تصاویر در بالاترین درجه زیبایی و استحکام قرار دارند.

اثری از رضا عباسی در دوران صفویه مرکز هنری به تبریز منتقل شد. چند هنرمند نیز در قزوین ساکن شدند. اما مدرسه نقاشی صفویه در اصفهان تأسیس شد. مینیاتور ایران در اصفهان عصر صفویه از نفوذ چینی ها جدا شد و در جاده ای جدید قدم گذاشت. پس از آن نقاشان بیشتر به طبیعت گرایی تمایل داشتند. رضا عباسی «مکتب نقاشی صفوی» را تأسیس کرد. هنر طراحی در زمان صفوفان دستخوش تحولی درخشان شد. این طرح که یکی از زیباترین طرح های ایرانی است با استعداد هنرمندان مکتب صفوی میسر شد. مینیاتورهای خلق شده در مکتب صفوی، منحصراً برای تزیین و تصویرسازی کتاب نبود. سبک صفوی نسبت به مکتب تیموری به ویژه مغولی از نظر فرم نرمتر است.

تصاویر انسان و رفتار آنها بیهوده و تصنعی نیست، برعکس طبیعی آرام و نزدیک به واقعیت است. نقاشان صفوی نیز در نگاره های بازو تبحر خاصی از خود نشان دادند. باشکوه ترین نمونه نقاشی های این دوره در کاخ های «چهل ستون» و «علی قاپو» وجود دارد. در نگاره های صفویه شکوه و عظمت این دوره جاذبه اصلی است. مضامین نقاشی ها درباره زندگی دربار سلطنتی، اشراف، قصرهای زیبا، خوبی های دلپذیر، صحنه های جنگ و ضیافت است. انسان‌ها در لباس‌های مجلل کشیده می‌شوند، چهره‌های زیبا و رنگ‌های مجسمه‌های زیبا به‌طور درخشانی روشن هستند.

هنر نقاشی در دوران صفویه از نظر کمی و کیفی گسترش یافت. در آثار این دوره آزادی، مهارت و قدرت بیشتری به چشم می خورد.

نقاشی‌های ایرانی با غنای خود لذت خاصی را بر خلاف هر چیز دیگری به ارمغان می‌آورند. آنها ارتباط گسترده ای با داستان های حماسی دارند. در نقاشی های ایرانی، بدن برهنه انسان روش بیان نیست. نقاشی ایرانی یکی از بزرگترین مکاتب آسیا به شمار می رود. شکوه و درخشندگی در هیچ فرهنگ دیگری بهتر بیان نشده است. آسمان‌های روشن، زیبایی خیره‌کننده شکوفه‌های بهاری، و در میان آن‌ها، انسان‌هایی با جامه‌های فاخر که متنفر و عاشق، شادی‌بخش یا مالیخولیایی هستند، مضامین کلی نقاشی ایرانی را تشکیل می‌دهند.

ایران هنر منحصربه‌فردی را به جهان عرضه کرده است که در نوع خود عالی است.»

هنرهای تجسمی ایران

هنر نقاشی ایران
از اوایل تا دوران صفویه

کمال الدین بهزاد از مکتب هرات
«خمسه نظامی» تاریخچه هنر نقاشی در ایران به عصر غار می رسد. در غارهای استان لرستان تصاویر نقاشی شده از حیوانات و صحنه های شکار کشف شده است. نقاشی های کشف شده توسط دبلیو سمنر بر روی دیوار ساختمان ها در ارتفاعات ملیان فارس متعلق به 5000 سال پیش است. نقاشی های کشف شده بر روی ظروف سفالی در لرستان، سیلک و سایر محوطه های باستانی نشان می دهد که هنرمندان این منطقه با هنر نقاشی آشنا بوده اند.

از دوران اشکانیان، نقاشی های دیواری کمی که بیشتر آنها در قسمت های شمالی رود فرات کشف شده اند، کشف شده است. یکی از این تابلوها نمایش صحنه شکار است. جایگاه سواران و حیوانات و سبک در این اثر ما را به یاد مینیاتورهای ایرانی می اندازد. اما در نقاشی‌های دوران هخامنشیان، نقاش‌کاری مورد پسند هنرمندان بود. تناسب و زیبایی رنگ های این دوران، قابل توجه است. رنگ ها بی سایه هستند و لحن یکسانی دارند. در برخی موارد، راه راه های سیاه رنگ سطوح رنگارنگ را محدود می کرد.

مانی، نقاش ایرانی که در حدود قرن سوم می زیست، نقاش ماهر و متخصصی بود. تصور می شد نقاشی های او بخشی از معجزات او باشد. نقاشی‌های تورفان که در صحرای گال، منطقه‌ای واقع در استان ترکستان در چین کشف شد، مربوط به سال‌های 840 تا 860 میلادی است. این نقاشی های دیواری صحنه ها و پرتره های ایرانی را به نمایش می گذارد. تصوراتی از شاخه های درخت نیز در این نقاشی ها وجود دارد.

کهن‌ترین نقاشی‌های دوره‌ای اسلامی، ترسناک هستند و در نیمه اول قرن سیزدهم خلق شده‌اند. مینیاتورهای ایرانی (نقشه های ظریف و کوچک) پس از سقوط بغداد (1285 م) به فیف رسید. از آغاز قرن چهاردهم، کتاب‌های دست‌نوشته با صحنه‌های میدان‌های جنگ، جشن‌ها و شکار آراسته شدند. چین، شاید از قرن هفتم به بعد، به عنوان یک مرکز هنری، مهمترین مشوق هنر نقاشی در ایران بوده است. از آن زمان، رابطه ای بین نقاشان چینی بودایی و هنرمندان ایرانی برقرار شد. از منظر تاریخی، مهم‌ترین تحول در هنر ایران، پذیرش طرح‌ها و رنگ‌آمیزی‌های چینی بوده است که با تصور خاص هنرمندان ایرانی درآمیخته است. زیبایی و مهارت بیش از حد نقاشی های ایرانی برای توصیف است.

مدرسه شیراز
«خمسه نظامی» در قرون اول پس از ظهور اسلام، هنرمندان ایرانی به تزیین کتاب پرداختند. مقدمه و حواشی کتابها مزین بود. این طرح ها همراه با اصول و قواعد دقیقی که به «هنر تذهیب» معروف است، به قرن های بعد منتقل شد. هنر تذهیب و کتاب پرستی در عصر سلجوقی، مغول و تیموریان مسیر پیشرفت را طی کرد.

نقاشی های آغاز دوره اسلامی شهرت متعلق به مکتب بغداد را داشت. مینیاتورهای مکتب بغداد، سبک و روش نقاشی‌های معمول دوران جاهلیت را به کلی از دست داده است. این تابلوهای بدوی و بدیع استرس هنری لازم را ندارند. مینیاتورهای مکتب بغداد تناسبی ندارند. پرتره ها نژاد سامی را نشان می دهند و از رنگ های روشن استفاده شده است.

هنرمندان مکتب بغداد، پس از سالها رکود، مشتاق خلق و نوآوری بودند. دیدگاه خاص این مکتب در ترسیم حیوانات و تصویرسازی داستان است. گرچه مکتب بغداد با توجه به هنر پیش از اسلام تا حدودی سطحی و ابتدایی است، اما هنر مینیاتور ایرانی در همان دوره در هر منطقه ای که اسلام در آن تبلیغ می شد، رواج داشت: خاور دور، آفریقا و ... اروپا

از کتاب های مصور به سبک بغدادی می توان «کلیله و دمنه» را نام برد. تصاویر بزرگتر از حد معمول نقاشی می شوند و متناسب نیستند. تنها رنگ های کمی در این نقاشی ها استفاده شده است. بیشتر کتاب‌های دست‌نویس قرن سیزدهم با تصاویر حیوانات، سبزیجات و تصاویری از افسانه‌ها و داستان‌ها غنی شده‌اند.

دو کتاب مصور ارزشمند از دوران سلطنت بایسونگور باقی مانده است. یکی کلیله و دمنه بودن و دیگری شاهنامه بایسنگر (حماسه شاهان). در نگاره های شاهنامه که در سال 1444 میلادی در شیراز کشیده شده، نمونه های جالبی از هنر مینیاتور ایرانی به چشم می خورد. یکی از این نگاره ها نمایانگر صحنه زیبایی از دربار ایرانی است که به سبک چینی نقاشی شده است. کاشی های سفید و آبی و فرش های ایرانی به اشکال هندسی کشیده شده اند.

در یکی از نسخه های خطی کتاب «خمسه نظامی»، 13 مینیاتور عالی وجود دارد که توسط میراک، نقاش و خوشنویس معروف، کشیده شده است. روح حساس و هنرمندانه نقاشی های بغداد در نگاره های جلد دیگری در میان آثار خمسه نظامی نمایان است. این اثر گرانبها در «موزه بریتانیا» نگهداری می شود. یکی از پر جنب و جوش ترین نقاشی های این کتاب، ساخت کاخ جوزاناق را نشان می دهد. در این نقاشی استادان و معماران مشغول ساختن کاخ هستند. این مینیاتور در سال 1494 در هرات نقاشی شده است.

بهزاد، بزرگترین نقاش مکتب هرات، هنر ظریف مینیاتور را گسترش داد. او الگوهای جدیدی برای حقایق طبیعی و پرتره نویس ابداع کرد که قبل از زمان او وجود نداشت. یکی از شاهکارهای هنر نقاشی ایران، کتاب مصور شاهنامه است که در کتابخانه کاخ گلستان تهران نگهداری می شود. این شاهنامه نیز در زمان بایسنگور، شاهزاده تیموریان، به تصویر کشیده شده و متعلق به مکتب هرات است. نقاشی های این کتاب از نظر رنگ آمیزی و تناسب اجزای موجود در تصاویر در بالاترین درجه زیبایی و استحکام قرار دارند.

اثری از رضا عباسی در دوران صفویه مرکز هنری به تبریز منتقل شد. چند هنرمند نیز در قزوین ساکن شدند. اما مدرسه نقاشی صفویه در اصفهان تأسیس شد. مینیاتور ایران در اصفهان عصر صفویه از نفوذ چینی ها جدا شد و در جاده ای جدید قدم گذاشت. پس از آن نقاشان بیشتر به طبیعت گرایی تمایل داشتند. رضا عباسی «مکتب نقاشی صفوی» را تأسیس کرد. هنر طراحی در زمان صفوفان دستخوش تحولی درخشان شد. این طرح که یکی از زیباترین طرح های ایرانی است با استعداد هنرمندان مکتب صفوی میسر شد. مینیاتورهای خلق شده در مکتب صفوی، منحصراً برای تزیین و تصویرسازی کتاب نبود. سبک صفوی نسبت به مکتب تیموری به ویژه مغولی از نظر فرم نرمتر است.

تصاویر انسان و رفتار آنها بیهوده و تصنعی نیست، برعکس طبیعی آرام و نزدیک به واقعیت است. نقاشان صفوی نیز در نگاره های بازو تبحر خاصی از خود نشان دادند. باشکوه ترین نمونه نقاشی های این دوره در کاخ های «چهل ستون» و «علی قاپو» وجود دارد. در نگاره های صفویه شکوه و عظمت این دوره جاذبه اصلی است. مضامین نقاشی ها درباره زندگی دربار سلطنتی، اشراف، قصرهای زیبا، خوبی های دلپذیر، صحنه های جنگ و ضیافت است. انسان‌ها در لباس‌های مجلل کشیده می‌شوند، چهره‌های زیبا و رنگ‌های مجسمه‌های زیبا به‌طور درخشانی روشن هستند.

هنر نقاشی در دوران صفویه از نظر کمی و کیفی گسترش یافت. در آثار این دوره آزادی، مهارت و قدرت بیشتری به چشم می خورد.

نقاشی‌های ایرانی با غنای خود لذت خاصی را بر خلاف هر چیز دیگری به ارمغان می‌آورند. آنها ارتباط گسترده ای با داستان های حماسی دارند. در نقاشی های ایرانی، بدن برهنه انسان روش بیان نیست. نقاشی ایرانی یکی از بزرگترین مکاتب آسیا به شمار می رود. شکوه و درخشندگی در هیچ فرهنگ دیگری بهتر بیان نشده است. آسمان‌های روشن، زیبایی خیره‌کننده شکوفه‌های بهاری، و در میان آن‌ها، انسان‌هایی با جامه‌های فاخر که متنفر و عاشق، شادی‌بخش یا مالیخولیایی هستند، مضامین کلی نقاشی ایرانی را تشکیل می‌دهند.

ایران هنر منحصربه‌فردی را به جهان عرضه کرده است که در نوع خود عالی است.»